تاریخ انباشتی از نظرات متفاوت مورخینی با جایگاه‌ها و دیدگاه‌های دور از هم است. شخصیتی را جایی قهرمان، جایی متظاهر، جایی صادق، جایی بزدل، جایی دلیر، جایی بیگانه‌‌پرست، جایی آزاداندیش و مستقل، جایی محافظه‌کار و ... معرفی می‌کند.
گاهی فکر می‌کنم از چه چیز این تاریخ نامعلوم و گنگ می‌توان درس گرفت؟
این نور کم‌سو چگونه می‌تواند چراغ راه آینده باشد؟