از تأسیس تا اواخر دهه 1360

موزه هنر معاصر تهران در 30 مهر 1356 افتتاح شد. شناخته‌شده‌ترین کارنمای موزه تا پیش از انقلاب از «هنر سقاخانه» بود که در جریان مراسم افتتاحیه موزه به همت کیوریتورِ وقت دیوید گالُووی (David Galloway) و کامران دیبا مدیر مؤسس موزه به نمایش درآمد. در طی ماه‌های آتی، انقلاب 1357 رخ داد. پیروزی انقلاب حاصل اتحاد میان طبقات فرودست جامعه، طبقه متوسط، روشنفکران و طبقات سنتی و مذهبی بود، «با این همه، به‌زودی این هم‌گرایی نیروهای انقلابی در کشمکش‌های قدرت سیاسی راه انفکاک پیمود و تفاوت دیدگاه‌شان در مظاهر فرهنگی نمایان شد»؛ سیاست‌های جدید در عرصه‌ی هنر و فرهنگ که متعاقباً حاصل تغییر سیاست کلی کشور بود، در مسیر مبارزه با نشانه‌های فرهنگی رژیم پهلوی و در شمای کلی‌تر استکبار جهانی و غرب‌گرایی حرکت ‌کرد، و به‌عنوان یک ارزش به تأسیس اداره‌ی «امر به معروف و نهی از منکر»، اصلاح فرهنگ عمومی و سپس «انقلاب فرهنگی» (1359-1361) منجر شد و در این راستا هنرهای تجسمی را نیز تحت‌تأثیر قرار داد.

پس از پیروزی انقلاب، موزه هنر معاصر تهران برای مدت کوتاهی تعطیل شد، و آثار غربی به سرعت به گنجینه منتقل گردید تا از آسیب حفظ شوند. در این شرایط عرصه هنرهای تجسمی و دیداری با شروع انقلاب اسلامی، هنر فرم‌گرا را با هنر واقع‌گرا و پیام‌دار جایگزین کرد: هنری معطوف به «آرمان‌های انقلاب» و با زبانی تبلیغی که تا ابتدای دهه‌ی 1360 و انقلاب فرهنگی، دو گونه‌ی «هنر متعهد» چپ و مذهبی را در خود جای می‌داد، هم‌زیستی که یکی از نمونه‌‌های آن در نمایشگاه بازگشایی «موزه هنر معاصر تهران» در آبان ماه 1358 مشاهده شد: «کاتالوگ این نمایشگاه سندی از اولین و آخرین مشارکت هنرمندان نقاش و عکاس با گرایش‌های مختلف سیاسی» بود. این کارنما که به کوشش منوچهر صفرزاده (مش صفر) و مرتضی ممیز ترتیب یافت، آثاری از هنر انقلابی و اعتراضی اعم از نقاشی، طراحی، پوستر، کاریکاتور و عکاسی‌هایی از دیوارنوشته‌های انقلابی و مجموعه‌ای از هنر گذشته‌ی ایران را به تماشا گذاشت. در این نمایشگاه، موزه سعی داشت به بازتاب آنچه در صحنه سیاسی آن روزها رخ می‌دهد واکنش نشان دهد، روندی که کم‌وبیش در برخی برهه‌ها نیز تکرار شد. 

با آغاز جنگ ایران و عراق در شهریور 1359 هنر انقلاب که تنها دو سال حضور پررنگ در عرصه‌ی هنر ایران را تجربه می‌کرد، در «هنر جنگ» تلفیق شد. و در طول دهه 1360 توسط هنرمندان حوزه هنری و سایر هنرمندان در اشکال مختلف اعم از نقاشی، گرافیک، عکاسی و دیوارنگاری جلوه‌گر گشت و در فضاهای نمایشگاهی عمومی نظیر «موزه هنر معاصر تهران» به نمایش درآمد؛ در دوران جنگ ایران و عراق (دهه ۱۳۶۰)، گالری‌های اصلی موزه فعال بودند و به‌عنوان فضایی برای نمایش پروپاگاندای انقلابی و آثار مرتبط با شهادت، مقاومت و جنگ تحمیلی به‌کار رفتند.

 در سال 2015 در مطلبی که در بلومبرگ منتشر شد درباره وضعیت موزه در اوایل انقلاب به نقل از فیروز شهبازی مقدم مسئول وقت گنجینه موزه می‌خوانیم:

فیروز شهبازی مقدم پس از فرار مهدی کوثر (مدیر موزه در روزهای انقلاب) و دیگر متخصصان هنر، مسئولیت گنجینه را بر عهده گرفت. او که تنها مدرک دیپلم داشت، با مطالعه کتاب‌ها تلاش می‌کرد هنر را بیاموزد و چندین نقاشی غربی را که مدارک‌شان گم شده بود، شناسایی کند. به تدریج عاشق این آثار شد.

پس از آنکه مبارزان مسلح چند روز ساختمان را اشغال کردند، حکومت کمیته‌ای ۲۰ نفره برای اداره موزه تعیین کرد که هیچ شناختی از محتوای آن نداشتند. شهبازی انقلابیون را دو به دو به انبار می‌برد تا نشان دهد هیچ مسئله مشکوکی در کار نیست. آن‌ها از دیدن نقاشی‌ها شوکه می‌شدند و آثار را «تصاویر کودکانه» خطاب می‌کردند.

او نقل می‌کند: «می‌گفتند «این چیه؟ من بهترش رو می‌کشم!» بهشان می‌گفتم این اثر پیکاسو است، جواب می‌دادند «خب پیکاسو باشه که چی!». در حالی که آشوب خیابان‌های تهران را فرا گرفته بود، شهبازی دوسال بخش عمده‌ای از وقت خود را در گنجینه، همراه با آثار و کلیدها، سپری کرد. او می‌گوید: «نمی‌خواستم هیچ اتفاقی برایشان بیفتد.

در همان دوران، گالری‌های اصلی موزه برای نمایش آثار انقلابی بازگشایی شدند و از شهادت و مقاومت در طول هشت سال جنگ ایران و عراق تجلیل می‌کردند. 

تغییر جهت از میانه دهه 1370

از دهه 1370، گفتمان هنری با آغاز فعالیت دولت اصلاحات و ریاست جمهوری محمد خاتمی (۱۳۷۶) وارد مرحله‌ای نو شد. کاهش نظارت‌های دولتی و تأکید بر گفت‌وگوی تمدن‌ها، فضای بازتری در عرصه هنر ایجاد کرد. در این دوره، موزه هنر معاصر تهران تحت مدیریت علیرضا سمیع‌آذار به مهم‌ترین مرکز فعالیت هنری کشور تبدیل شد و روند حرفه‌ای‌تر و ساختاریافته‌تری پیدا کرد. تأثیرات سیاسی و اجتماعی این دوران، موزه را قادر ساخت تا برای نخستین بار پس از انقلاب، نمایشگاه‌های گسترده، موضوعی و پژوهشی برگزار کند، آثار مجموعه دائمی را بیشتر به نمایش بگذارد و هنرمندان نوگرای پیش از انقلاب را دوباره معرفی نماید.

از برجسته‌ترین رویدادهای این دوره، سری نمایشگاه‌های «پیشگامان هنر نوگرای ایران» بود که آثار هنرمندانی چون سهراب سپهری، حسین زنده‌رودی، پرویز تناولی، مسعود عربشاهی، منصوره حسینی، بهجت صدر و محسن وزیری‌مقدم را به تماشا گذاشت. این نمایشگاه‌ها نه تنها پیوند تاریخی میان هنر مدرن پیش و پس از انقلاب را تقویت نمودند، بلکه به رونق بازار هنر نیز کمک شایانی کردند. در کنار آن، برگزاری نمایشگاه‌هایی از جریان‌های هنری غرب و شرق، موزه را به مرکزی پویا برای گفت‌وگوی فرهنگی بدل کرد. در مقایسه با دوره‌های پیشین که مدیرانی (مانند پولاد صدر الرجال عبدالرحیمی) تلاش‌هایی برای نمایش آثار دائمی انجام داده بودند -اما به دلیل محدودیت‌های سیاسی-فرهنگی توفیق چندانی نیافته بودند- شرایط نسبتاً بازتر دوران خاتمی به موزه اجازه داد تا از حالت تبلیغاتی خارج شود و به نهادی حرفه‌ای، پژوهشی و تأثیرگذار در عرصه هنر معاصر ایران تبدیل گردد.

دهه 1390 بدین سو

در دهه 1390 موزه هنر معاصر تهران روندی محافظه‌کارنه را در مقابل تنش‌های سیاسی و اقتصادی پیش گرفت. هرچند نباید از نظر دور داشت که در این دوران نمایش‌های مروری و پژوهشی شاخصی در موزه ترتیب یافت: نظیر نمایش «کارنامه؛ مروری بر فرهنگ دیداری کودکان ایران» با همکاری علی بختیاری و پیمان پورحسین در تابستان 1395؛ نمایشگاه پرویز تناولی و شیرهای ایران از 11 تیر تا 8 شهریور 1396 توسط بهزاد حاتم؛ نمایشگاه مروری بر آثار و زندگی علی‌اکبر صادقی به کیوریتوری فرشته موسوی و بنیاد هنرمند از بهمن ۱۳۹۶ تا فروردین 1397. پس از این دوره، موزه از اردیبهشت 1397 تا بهمن 1399 برای بازسازی تعطیل شد.

دهه پرتلاطم 1400

پیش از سال 1401 یعنی زمانی‌که خیابان‌های تهران شاهد اعتراضات گسترده باشد، موزه هنر معاصر از ۲۹ دی‌ماه تا ۸ اسفند ۱۴۰۰ به نمایش آینه در آینه: مروری بر تحولات هنر معاصر ایران 1353 – 1363 به هدایت کیانوش معتقدی پرداخت. این کارنمای پژوهشی به آثار اعتراضی و انقلابی یک دهه به‌خصوص توجه داشت که برای مدت طولانی از نظرها به‌دور مانده بود. قابل ذکر است که بازه‌ی این نمایشگاه با دهه‌ی فجر هم‌پوشانی داشت، یعنی موزه هنر اعتراضی را در چارچوب زمانیِ رسمیِ بزرگداشت انقلاب مطرح کرد.

در طی تلاطم‌های سیاسی سال‌های بعد، مانند اعتراضات و جنگ 12روزه موزه هنر معاصر تهران به مانند سایر نهادهای فرهنگی و هنری برای محافظت از گنجینه تعطیل شد و پس از بازگشایی نیز برنامه‌های معمول را پی گرفت.

هرچند، واکنش «در چارچوب» موزه به حوادث ژئوپلیتیک را در سال 1405 شاهد هستیم. مثل مجموعه رویداد« هنر و جنگ» که از 13 اردیبهشت 1405 و در دوران پسا جنگ آغاز شد. در این مجموعه، موزه سعی کرد تا حدی به نهادی برای گفت‌وگوی اجتماعی بدل گردد.

مجموعه رویداد «هنر و جنگ» با پنج نمایشگاه پیوسته از گنجینه موزه آغاز شد و سیری روایی از تجربه جهانی جنگ (از پاپ‌آرت آمریکا، مدرنیست‌های اسپانیا و چاپگران مکزیک تا نقاشان اروپای پساجنگ) را دنبال کرد و در نهایت به حافظه تاریخی-فرهنگی ایران در نمایشگاه «از شاهنامه تا عاشورا» رسید. در کنار این نمایشگاه‌ها، شش نشست پژوهشی با عنوان «هنر و تاب‌آوری» با حضور اساتید دانشگاه برگزار شد که به رابطه هنر با بحران، سلامت روان، تاریخ و شاهنامه پرداخت. هم‌زمان، برنامه‌های «هنر و میناب» به‌عنوان واکنشی هنری و انسانی به فاجعه میناب اجرا شد که شامل نشست‌های تخصصی و ویژه‌برنامه‌ای با اجرای زنده و پرفورمنس به یاد کودکان قربانی بود. در بخش آموزش و مشارکت نیز کارگاه‌های تعاملی تشکیل شد تا مخاطبان را از نقش تماشاگر منفعل خارج کرده و به مشارکت‌کننده فعال تبدیل نماید. این رویداد همچنین با اکران مستندهای جنگ ۱۲روزه با حضور کارگردانان و اجراهای زنده موسیقی سنتی در قالب «هم‌نوایی» و «موزیک‌تک» به تجارب رسانه‌های دیگر نیز توجه کرد.

جمع‌بندی

آنچه از مرور نزدیک به پنج دهه فعالیت موزه هنر معاصر تهران برمی‌آید، نه یک خط سیر یک‌دست بلکه الگویی نوسانی است: موزه در هر برهه، بازتاب مستقیم توازن قدرت سیاسی و فرهنگی کشور بوده و کارکردش میان دو قطب در نوسان مانده از یک سو ابزار ایدئولوژیک برای بازنمایی «آرمان‌های انقلاب» و بعدها «هنر جنگ» و در دهه‌ی اخیر «تاب‌آوری» و «دیپلماسی فرهنگی»، و از سوی دیگر نهادی حرفه‌ای و پژوهش‌محور که در بزنگاه‌هایی همچون دوران خاتمی توانسته از این کارکرد تبلیغاتی فاصله بگیرد و به تاریخ‌نگاری انتقادی هنر معاصر ایران بپردازد. نکته‌ی قابل‌توجه این‌جاست که این دو کارکرد هرگز به‌طور کامل جایگزین یکدیگر نشده‌اند، بلکه در کنار هم و گاه در تنش با هم باقی مانده‌اند.

منابع

• افسریان، ا. (گردآورنده). (1397). در جست‌وجوی زمان نو: درآمدی بر تاریخ انتقادی هنر معاصر ایران (جلد دوم) (چاپ دوم). تهران: حرفه هنرمند.

• کشمیرشکن، ح. (1396). کنکاشی در هنر معاصر ایران. تهران: چاپ و نشر نظر.

• مریدی، م. (1397). گفتمان‌های فرهنگی و جریان‌های هنری ایران: کندوکاوی در جامعه‌شناسی نقاشی ایران معاصر. تهران: دانشگاه هنر؛ انتشارات کتاب آبان.

• موزه هنر معاصر تهران. (۱۴۰۵). گزارش ۱۴۰۵: رویداد «هنر و جنگ». روابط عمومی، موزه هنر معاصر تهران.

• Waldman, P., & Motevalli, G. (2015, November 17). Iran has been hiding one of the world's great collections of modern art. Bloomberg Businessweek. https://www.bloomberg.com/features/2015-tehran-museum-of-contemporary-art/